uz++ — O'zbek Dasturlash Tili

Ona tilingizda yozing. C++23 tezligida ishlating.

---

uz++ nima?

uz++ — barcha kalit so'zlari va standart kutubxonasi O'zbek tilida yoziladigan, C++23 ga transpile qilinuvchi til. Siz toza O'zbekcha sintaksisda yozasiz — kompilyator uni C++23 ga aylantirib g++ orqali mahalliy binary yig'adi. Hech qanday ish vaqti ortiqchaligi yo'q.

ulash "uzpp_runtime.hpp"

butun asosiy() {
    yozish << "Salom, Dunyo!" << qator_oxiri;
    qaytarish 0;
}

Tezkor o'rnatish

Windows — uzpp-setup.exe ni yuklab oling va ikki marta bosing. Ichida MinGW GCC 15.2 bor, ya'ni C++ kompilyatorini alohida o'rnatish kerak emas (~150 MB). Admin huquqi shart emas.

Linux va macOS — bitta buyruq:

curl -fsSL https://raw.githubusercontent.com/timetolivechk-spec/uzpp/main/installer/unix/install.sh | bash

Skript platformani aniqlaydi, mos binarni yuklaydi, uzpp ni /usr/local/bin/ ga qo'yadi va oxirida haqiqiy dastur qurib sinab ko'radi. macOS da u karantin belgisini (com.apple.quarantine) ham olib tashlaydi va ad-hoc imzo qo'yadi — Gatekeeper ning "ishlab chiquvchini tekshirib bo'lmadi" xatosi shundan kelib chiqadi. Intel va Apple Silicon — ikkalasi ham qo'llab-quvvatlanadi.

C++ kompilyatori kerak (uz++ kodni C++23 ga aylantirib, o'shanga topshiradi):

Tizim	Buyruq
Debian / Ubuntu	sudo apt-get install -y build-essential
Fedora / RHEL	sudo dnf install -y gcc-c++
Arch	sudo pacman -S gcc
macOS	xcode-select --install (yoki brew install gcc)

VS Code — Extensions oynasidan uzpp.uzpp ni o'rnating; Welcome ekranidagi tugma kompilyatorni o'zi yuklab beradi.

Birinchi dasturgacha 2 daqiqa: o'rnating → .uzpp fayl yarating → F5.

Birinchi dasturingiz

PowerShell yoki Bash da:

mkdir uzpp-test && cd uzpp-test

salom.uzpp faylini yarating:

ulash "uzpp_runtime.hpp"

butun asosiy() {
    yozish << "Salom, Dunyo!" << qator_oxiri;
    qaytarish 0;
}

Ishga tushiring:

uzpp ishga-tushirish salom.uzpp

Faqat yig'ish (binary yaratish, ishga tushirmaslik):

uzpp qurish salom.uzpp        # build/salom.exe

Hosil qilingan C++ kodni ko'rish (debug uchun foydali):

uzpp transpile salom.uzpp --show-cpp

ulash "uzpp_runtime.hpp" ixtiyoriy — kompilyator uni o'zi qo'shadi. Misollarda u aniqlik uchun yozilgan.

Barcha buyruqlar

Buyruq	Nima qiladi
uzpp ishga-tushirish <fayl>	quradi va darhol ishga tushiradi
uzpp qurish <fayl>	faqat quradi → build/<nom>
uzpp tekshirish <fayl>	faqat tekshiradi, hech narsa qurmaydi (lint)
uzpp transpile <fayl> --show-cpp	uz++ va C++ ni yonma-yon ko'rsatadi
uzpp sinov <fayl>	@sinov funksiyalarini yugurtiradi
uzpp bench <fayl>	@bench funksiyalari tezligini o'lchaydi
uzpp formatlash <fayl>	kodni formatlaydi
uzpp init <nom>	yangi loyiha skeleti yaratadi
uzpp --yordam	to'liq ro'yxat

Loyiha ichida (uzpp.toml bor papkada) fayl nomini yozish shart emas: uzpp ishga-tushirish yetarli.

Misollar

1. Lambda va yopiq o'zgaruvchilar (C++ "closures"):

butun asosiy() {
    butun asos = 10;
    o'zgaruvchan qoshuvchi = [asos](butun x) -> butun {
        qaytarish x + asos;
    };
    yozish << qoshuvchi(5) << qator_oxiri;  // 15
    qaytarish 0;
}

2. Xavfsiz xatolik boshqaruvi (Result / std::expected analogi):

uzpp::Natija<haqiqiy> xavfsiz_bo'lish(haqiqiy a, haqiqiy b) {
    agar (b == 0.0)
        qaytarish uzpp::Natija<haqiqiy>::xato("Nolga bo'lish mumkin emas");
    qaytarish uzpp::Natija<haqiqiy>::muvaffaqiyat(a / b);
}

butun asosiy() {
    o'zgaruvchan r = xavfsiz_bo'lish(10.0, 0.0);
    agar (!r.yaroqliMi())
        yozish << "Xato: " << r.xatoMazmun() << qator_oxiri;
    qaytarish 0;
}

3. moslash — bir nechta yo'nalishdan tanlash:

butun asosiy() {
    butun x = 5;
    moslash (x) {
        holat 0:    yozish << "nol" << qator_oxiri;
        holat 1, 2: yozish << "bir yoki ikki" << qator_oxiri;
        boshqa:     yozish << "boshqa son" << qator_oxiri;
    }
    qaytarish 0;
}

moslash — bu C++ switch emas: har bir holat avtomatik tugaydi, to'xtatish (break) yozish shart emas. Bir nechta qiymatni vergul bilan sanang.

Yana 15 ta misol — misollar/ papkasida, har biriga izoh bilan: misollar/README.md.

Standart kutubxona

stdlib/ ichida 26 modul. Ulardan 6 tasi self-hosted — uz++ ning o'zida yozilgan:

• matn — matn manipulyatsiyasi (std::string ustida, UTF-8 yordamchilari bilan)
• xatoliklar — Rust uslubidagi xatolik turlari
• vaqt — vaqt/sana, <chrono> wrapper
• matematika — trig, statistika, vektor, matritsa
• sinov — unit test framework
• jurnal — logging (DEBUG/INFO/WARN/ERROR)

Qolganlari hozircha qo'lda yozilgan C++ — to'liq ro'yxat va statuslari: docs/stdlib-status.md.

VS Code kengaytmasi

Marketplace uzpp.uzpp ni o'rnating — quyidagi imkoniyatlar avtomatik faollashadi:

• Sintaksis highlight, sinf a'zolarini ajratib ko'rsatish (LSP semantic tokens)
• o'zgaruvchan x = ... uchun inlay hints (xulosalangan tur)
• Diagnostikalar (autocomplete, hover, go-to-definition, rename)
• F5 — fayl ishga tushiriladi, Ctrl+F5 — faqat yig'ish

Welcome ekranidagi "Hammasini o'rnatish" tugmasi uzpp-setup.exe ni avtomatik yuklab o'rnatadi (Windows) yoki install.sh ni ishga tushiradi (Linux/macOS).

Manba koddan qurish

git clone https://github.com/timetolivechk-spec/uzpp && cd uzpp
cmake -G Ninja -DCMAKE_BUILD_TYPE=Release -B build
cmake --build build
./build/uzpp ishga-tushirish misollar/01_salom_dunyo.uzpp

Talablar: cmake ≥ 3.20, ninja va C++23 kompilyatori — GCC ≥ 13 yoki Clang ≥ 16 (macOS dagi Apple Clang ham bo'ladi).

Boshqa kompilyatorni ko'rsatish uchun UZPP_CXX dan foydalaning:

UZPP_CXX=/usr/bin/g++-15 uzpp qurish salom.uzpp

Barcha mahalliy tekshiruvlarni yugurtirish (CI dagi bilan bir xil to'plam):

pwsh ./run_tests.ps1            # Windows
bash tests/negative/run.sh build/uzpp && python3 tests/darslik_tekshir.py build/uzpp   # Linux/macOS

Hujjatlar

Darslik — noldan boshlab o'rganish uchun 16 bob:

• 📘 To'liq darslik (PDF) — bir faylda, chop etishga tayyor
• Mundarija va boblar (Markdown) — brauzerda o'qish uchun

Darslikdagi har bir kod misoli CI da haqiqiy kompilyator orqali tekshiriladi (tests/darslik_tekshir.py) — ular ishlashi kafolatlangan.

Qolgan hujjatlar:

• docs/getting-started.md — 5 daqiqada birinchi dastur
• docs/stdlib-status.md — har bir stdlib modulning holati
• CHANGELOG.md — versiyalararo o'zgarishlar
• CONTRIBUTING.md — loyihaga hissa qo'shish

Litsenziya

MIT — LICENSE ga qarang.